Arabuluculuk

Arabuluculuk, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri bir uyuşmazlığı, sicile kayıtlı ve tarafsız bir arabulucunun yönettiği oturumlarda kendi iradeleriyle çözmelerini amaçlayan bir usuldür. Sürecin ayırt edici yanı, karar verme yetkisinin üçüncü bir kişiye devredilmemesidir; arabulucu yargılama yapmaz, delil değerlendirmez ve taraflardan biri lehine görüş bildirmez. Bunun yerine gündemi düzenler, tarafların birbirini duymasını sağlar ve tıkanan başlıklarda seçenek üretilmesine yardımcı olur.

Hangi uyuşmazlıklar arabuluculuğa elverişlidir?

Kanun, arabuluculuğun alanını tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri iş veya işlemlerden doğan özel hukuk uyuşmazlıklarıyla sınırlar. Bu ölçüt uygulamada bir eleme işlevi görür: yalnızca mahkeme kararıyla kurulabilecek durumlar ile tarafların anlaşmasıyla sonuçlandırılamayacak konular süreç dışında kalır. Aile içi şiddet iddiasını içeren uyuşmazlıklar da kanunen bu yolun dışında tutulmuştur. Elverişlilik değerlendirmesinin başvurudan önce yapılması yerinde olur; kapsam dışı bir konuda yürütülen görüşme, tarafların beklediği hukuki sonucu doğurmaz.

Arabulucunun konumu ve yükümlülükleri

Arabulucu, kanunda aranan koşulları taşıyan ve Adalet Bakanlığı bünyesinde tutulan sicile yazılan kişidir. Görevini tarafsız biçimde yürütmesi, taraflara eşit davranması ve tarafsızlığından şüphe edilmesini gerektiren durumları önceden bildirmesi beklenir. Süreç boyunca taraflara arabuluculuğun esasları, kendi rolü ve olası sonuçları hakkında açıklama yapmakla yükümlüdür. Görüşmeleri yönetirken bir çözümü dayatamaz; tarafların bilgilendirilmiş ve iradi karar vermesi esastır.

İki başlangıç: dava şartı ve ihtiyari başvuru

Sürece iki farklı kapıdan girilir. Kanunun dava açılmadan önce arabulucuya gidilmesini aradığı uyuşmazlıklarda bu aşama bir dava şartıdır ve tamamlanmadan mahkemeye başvurulması hâlinde dosya esas incelenmeden sonuçlanabilir. Diğer hâllerde ise taraflar uyuşmazlığın her aşamasında, hatta dava görülürken bile, kendi istekleriyle arabulucuya gidebilir. Fark başlangıçtadır; oturumların işleyişi, gizlilik rejimi ve anlaşmanın sonuçları bakımından süreç büyük ölçüde aynı çerçevede yürür.

Başvurudan tutanağa: sürecin iskeleti

İşleyiş belirli bir sırayı izler: başvurunun yapılması, arabulucunun görevlendirilmesi, tarafların davet edilmesi, ilk toplantının yapılması, gerekiyorsa ek oturumların planlanması ve sürecin bir tutanakla sonlandırılması. Her adımın kendi kaydı vardır; başvuru formundan son tutanağa kadar üretilen belgeler, sonraki aşamalarda sürecin nasıl yürüdüğünü gösteren dayanaklardır. Bu sayfadaki anlatım genel bilgilendirme amacı taşır; her uyuşmazlık kendi konusu ve koşulları içinde ayrıca değerlendirilir.

Bazı uyuşmazlıklarda kanun, mahkemeye gidilmeden önce arabulucuya başvurulmasını arar. Uygulamada bu başlık altında; işçi ile işveren arasındaki alacak ve işe iade talepleri, konusu para alacağı veya tazminat olan ticari uyuşmazlıklar, tüketici uyuşmazlıklarının kanunda gösterilen bölümü ile kira ilişkisinden, taşınır ve taşınmazın paylaştırılmasından, kat mülkiyetinden ve komşuluk hukukundan doğan uyuşmazlıklar anılır. Kapsam zaman içinde genişleyebildiğinden, somut talebin bu listede yer alıp almadığı her başvuru öncesinde güncel düzenleme üzerinden kontrol edilir.

Başvuru, adliyelerde kurulan arabuluculuk bürolarına yapılır; büro bulunmayan yerlerde bu iş, görevlendirilen sulh hukuk mahkemesinin yazı işleri müdürlüğünce yürütülür. Yetkili büro kural olarak karşı tarafın yerleşim yerine veya işin yapıldığı yere göre belirlenir. Formda tarafların kimlik ve iletişim bilgileri ile uyuşmazlığın konusu gösterilir. Yetki konusu biçimsel bir ayrıntı değildir: karşı taraf görevlendirmenin yetkisiz bir yerde yapıldığını ileri sürerse itiraz sulh hukuk mahkemesince dosya üzerinden incelenir ve sonuca göre süreç yeniden kurulabilir.

Görevlendirme, büro tarafından sicile kayıtlı arabulucular arasından listeden yapılır. Taraflar listede yer alan bir arabulucu üzerinde anlaşmışsa bu kişi göreve başlar. Görevlendirilen arabulucu tarafların iletişim bilgilerine ulaşarak toplantı gününü belirler ve süreci başlatır; davetin hangi kanalla yapıldığı da kayda geçirilir.

Dava şartı arabuluculukta sürecin kanunda öngörülen süre içinde sonuçlandırılması beklenir; zorunlu hâllerde bu sürenin uzatılması mümkündür. Sürecin tamamlanmasıyla düzenlenen son tutanağın aslı veya arabulucu tarafından onaylanmış örneği, açılacak davanın dilekçesine eklenir. Eklenmediği takdirde mahkeme tamamlanması için kesin süre verir; bu süre içinde de sunulmazsa dava, esasa girilmeden usulden reddedilir.

Sürecin kendi yaptırım düzeni de bulunur. Geçerli bir mazeret göstermeksizin ilk toplantıya katılmayan taraf, sonraki yargılamada kısmen ya da tamamen haklı çıksa bile yargılama giderlerinden sorumlu tutulabilir ve lehine vekâlet ücretine hükmedilmeyebilir. Buna karşılık başvurunun kendisi hak kaybına yol açmaz: büroya başvurulmasından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar geçen sürede zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez.

Zorunlu aşama kapsamında olmayan uyuşmazlıklarda arabuluculuk, tarafların isteğine bağlı bir yoldur. Bu yola uyuşmazlığın hemen başında, görüşmeler tıkandığında ya da yargılama sürerken başvurulabilir. Belirleyici ölçüt konunun elverişliliğidir: tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebildiği bir mesele varsa, süreci başlatmak için ayrıca bir zorunluluk aranmaz.

Başlangıç birkaç biçimde kurulabilir. Sözleşmeye önceden konulan bir arabuluculuk kaydı tarafları bu yola yönlendirebilir; uyuşmazlık doğduktan sonra yapılan ayrı bir anlaşma da aynı sonucu doğurur. En yaygın hâl ise taraflardan birinin daveti ve karşı tarafın bu daveti kabul etmesidir. Davetin kanunda öngörülen süre içinde yanıtsız kalması, kural olarak reddedilmiş sayılma sonucunu doğurur; bu nedenle davetin yazılı ve tarihli biçimde yapılması yerinde olur.

Dava açıldıktan sonra da kapı kapanmaz. Mahkeme, tarafları arabuluculuk hakkında bilgilendirebilir ve bu yola teşvik edebilir; taraflar birlikte başvurduklarında yargılamanın belirli bir süre ertelenmesi gündeme gelebilir. Anlaşma sağlanırsa uyuşmazlık, hüküm kurulmasına gerek kalmadan tarafların belirlediği koşullarla sonuçlanabilir.

İhtiyari yolun ayırt edici yanı serbestlik alanının genişliğidir. Arabulucu taraflarca doğrudan belirlenebilir; oturum takvimi, görüşme yeri ve sürecin süresi taraflarca planlanabilir. Arabuluculuk ücreti tarifeye göre belirlenir; taraflar bu konuda kendi aralarında ayrıca kararlaştırma yapabilir. Süreç gönüllülük esasına dayandığından, taraflardan her biri gerekçe göstermeksizin görüşmeden çekilebilir ve durum tutanağa yazılır.

Buna karşılık ihtiyari süreç, hukuki güvenceler bakımından zorunlu süreçten ayrı tutulmaz. Gizlilik rejimi burada da geçerlidir; büroya başvurulması hâlinde zamanaşımının durmasına ilişkin sonuç doğar; anlaşma hâlinde düzenlenen belgeye icra edilebilirlik kazandırılması aynı esaslara tabidir. Yolun isteğe bağlı olması, sonucunun hafif olduğu anlamına gelmez.

Süreç, arabulucunun taraflara ulaşarak toplantı gününü belirlemesiyle görünür hâle gelir. Bu aşamada iletişim bilgilerinin doğrulanması, davetin hangi kanalla yapıldığının kaydedilmesi ve katılacak kişilerin belirlenmesi öne çıkar. Toplantı yüz yüze yapılabileceği gibi, tarafların kabulüyle elektronik ortamda da yürütülebilir; her iki hâlde de kimlerin katıldığı tutanağa geçirilir.

İlk toplantı çoğu zaman arabulucunun açıklamasıyla başlar. Arabuluculuğun esasları, arabulucunun karar vermeyen konumu, gizliliğe ilişkin kurallar ve sürecin olası sonuçları taraflara aktarılır; soruların bu aşamada sorulması, ilerleyen oturumlarda doğabilecek yanlış anlamaları azaltır. Ardından taraflar uyuşmazlığa bakışlarını kendi ifadeleriyle aktarır.

Anlatımların tamamlanmasından sonra gündem kurulur. Tartışmalı ve tartışmasız başlıkların ayrılması, görüşmenin toplam bir rakam yerine kalemler üzerinden yürümesini sağlar. Bu ayrım kısmi anlaşma ihtimalini de görünür kılar: bazı kalemlerde uzlaşılırken diğerleri açık bırakılabilir.

Oturumlar ortak yürütülebileceği gibi, arabulucu taraflarla ayrı ayrı da görüşebilir. Ayrı görüşme, açıkça söylenemeyen kaygıların dile getirilmesine imkân tanır. Burada aktarılan bilgilerin karşı tarafa iletilmesi, bilgiyi paylaşan tarafın açık izniyle mümkündür; bu kural ayrı görüşmenin işlevini korur.

Katılım biçimi sonucu doğrudan etkiler. Taraflar oturuma bizzat katılabileceği gibi avukatlarıyla birlikte de katılabilir. Tüzel kişiler bakımından belirleyici olan, katılan kişinin temsil yetkisinin kapsamıdır; anlaşma koşullarını değerlendirme yetkisi bulunmayan bir katılım oturumun sonuçsuz kapanmasına yol açabilir. Yetki belgelerinin toplantıdan önce hazırlanması bu nedenle hazırlığın parçasıdır.

Oturum sayısı önceden sabit değildir. Eksik belgenin temini, hesap çalışmasının tamamlanması veya kurum içi değerlendirme için ara verilerek yeni bir gün belirlenebilir. Süreç, taraflardan birinin çekilmesi, anlaşmaya varılması veya arabulucunun görüşmelerin sürdürülmesinin anlamsız hâle geldiğini tespit etmesi gibi hâllerde sona erer ve durum tutanağa yazılır.

Arabuluculuğu sıradan bir görüşmeden ayıran temel kurumlardan biri gizliliktir. Aksi kararlaştırılmadıkça arabulucu, taraflar ve oturumlara katılan diğer kişiler süreçle ilgili bilgi ve belgeleri gizli tutmakla yükümlüdür. Bu yükümlülük yalnızca söylenenleri değil, sürecin varlığına ilişkin bilgiyi de kapsayabilir.

Gizliliğin ikinci yüzü, beyanların sonraki yargılamada kullanılamamasıdır. Arabuluculuğa başvurulmuş olması, taraflarca ileri sürülen görüş ve öneriler, kabul edilen olaylar ve yalnızca bu süreç için hazırlanan belgeler; sonradan görülecek davada delil olarak ileri sürülemez. Mahkeme bu bilgilerin açıklanmasını isteyemez; açıklanmış olsa dahi bunlar delil olarak dikkate alınmaz. Kural, tarafların çekinmeden seçenek üretebilmesini amaçlar.

Korumanın bir sınırı vardır. Başka yollardan ve usulüne uygun biçimde elde edilebilecek bilgi ve belgeler, yalnızca oturumda sunulmuş olmaları nedeniyle korunma kazanmaz. Mevcut bir sözleşme, fatura veya resmî kayıt, süreçte paylaşıldı diye delil olma niteliğini yitirmez. Bu ayrımın bilinmesi, oturumda neyin nasıl paylaşılacağının bilinçli biçimde planlanmasına yardımcı olur.

Arabulucunun konumu ayrıca düzenlenmiştir. Arabulucu, görevi sebebiyle öğrendiği hususlar bakımından sınırlı bir açıklama alanına sahiptir; sonraki yargılamada bu bilgilere ilişkin tanıklık yapması kural olarak beklenmez. Gizlilik yükümlülüğüne aykırılık, sürecin dışında ayrı bir sorumluluk doğurabilir.

Son olarak, gizlilik her belgeyi aynı biçimde kapsamaz. Görüşme sırasında ortaya konan öneriler koruma altındayken, imzalanan anlaşma belgesi taraflar arasında açık biçimde sonuç doğuran bir metindir. Bu nedenle masada dile getirilen bir teklifle imzalanan bir metin arasındaki fark, imzadan önce gözetilmesi gereken bir ayrımdır.

Görüşmeler sonuca ulaştığında düzenlenen anlaşma belgesi, sürecin en kalıcı çıktısıdır. Taraflar uyuşmazlığın tamamı üzerinde anlaşabileceği gibi bir kısmında da uzlaşabilir; böyle bir durumda hangi konuların kapandığı ve hangilerinin açık kaldığı metinde ayrı ayrı gösterilir. Anlaşmanın içeriğini taraflar belirler; belge taraflarca düzenlenmişse arabulucu bunu imzalar.

Metnin kapsamı kadar yazımı da önemlidir. Edimin ne olduğu, ödenecek tutar veya teslim edilecek şey, ifa zamanı, ödeme biçimi ve tarafların birbirini hangi konularda ibra ettiği tereddüde yer bırakmayacak biçimde yazılır. Taksitli ifa öngörülmüşse gecikme hâlinde uygulanacak kuralın da metne alınması, sonradan doğabilecek tartışmayı azaltır. İmza atan kişilerin temsil yetkisi ile vekâletnamenin kapsamı ayrıca kontrol edilir.

Anlaşma belgesi taraflar arasında bağlayıcıdır; ancak gereği kendiliğinden yerine getirilmediğinde doğrudan icra dairesine gidilebilmesi için belgeye ayrı bir nitelik kazandırılması gerekir. Bunu sağlayan işlem icra edilebilirlik şerhidir. Şerh, taraflardan birinin talebi üzerine mahkemece verilir ve belgeyi ilam niteliğinde bir belgeye dönüştürür.

Talep kural olarak arabulucunun görev yaptığı yer sulh hukuk mahkemesine yöneltilir; dava açıldıktan sonra yürütülen bir arabuluculukta ise davanın görüldüğü mahkeme bu talebi karşılar. İnceleme dosya üzerinden yapılır ve sınırlıdır: anlaşmanın içeriğinin arabuluculuğa ve cebri icraya elverişli olup olmadığına bakılır, uyuşmazlığın esası yeniden ele alınmaz. Aile hukukuna ilişkin uyuşmazlıklarda inceleme duruşmalı yapılır.

Kanun bir istisna da öngörür: taraflar ve avukatları ile arabulucunun birlikte imzaladığı anlaşma belgesi, ayrıca şerh aranmaksızın ilam niteliğinde belge sayılır. Bu düzenleme, oturuma vekille katılmanın belgenin sonraki kullanımı bakımından da sonuç doğurabildiğini gösterir.

Anlaşmanın ikinci önemli sonucu, üzerinde uzlaşılan konularda kural olarak dava açılamamasıdır. Bu kural belgeye güç kazandırır; buna karşılık kapsamın özensiz yazılmasını riskli hâle getirir. Geniş ve belirsiz bir ibra ifadesi, henüz gündeme gelmemiş talepleri de kapsayabilir. Metnin imzadan önce sakin biçimde okunması ve gerektiğinde hukuki incelemeden geçirilmesi bu nedenle yerinde olur.