Anayasa Mahkemesi ve AİHM'e Bireysel Başvuru

Bireysel başvuru; kamu gücünün işlemi, eylemi ya da ihmali nedeniyle Anayasa'da güvence altına alınan temel hak ve özgürlüklerden birinin ihlal edildiği iddiasının incelendiği bir denetim yoludur. Bu yol, derece mahkemesi kararlarını isabet yönünden yeniden ele alan bir üst basamak değildir; inceleme, ihlal iddiasının dayandığı hakla sınırlı kalır. Delillerin takdiri ve kanun hükümlerinin yorumu kural olarak derece mahkemelerine aittir; bu değerlendirmeler ancak temel hakları etkileyen açık bir keyfîlik ya da bariz takdir hatası taşıdığında başvuruya konu olabilir.

Güvence altına alınan hakların çerçevesi

Başvuruya konu edilebilecek haklar, Anayasa'da yer alan ve aynı zamanda Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ile Türkiye'nin taraf olduğu ek protokoller kapsamında bulunan hak ve özgürlüklerdir. Yaşam hakkı, işkence ve kötü muamele yasağı, kişi özgürlüğü ve güvenliği, adil yargılanma hakkı, özel hayata ve aile hayatına saygı, ifade özgürlüğü, din ve vicdan özgürlüğü, toplantı ve örgütlenme özgürlüğü, mülkiyet hakkı ile ayrımcılık yasağı bu çerçevede sık gündeme gelen başlıklardır. Yalnızca Anayasa'da bulunup Sözleşme kapsamında karşılığı olmayan bir hakka dayanan başvurular ise konu bakımından yetki dışında kalabilir.

Kamu gücü kavramı

Müdahalenin kaynağı bir kamu gücü kullanımı olmalıdır: yasama işlemi, idari işlem veya eylem ya da yargı kararı. Kişiler arasındaki özel hukuk ilişkilerinden doğan uyuşmazlıklar doğrudan başvuru konusu yapılamaz; bu uyuşmazlıkları çözen yargı kararlarının temel haklara etkisi ise incelenebilir. Devletin bazı hakları koruma yönündeki pozitif yükümlülüklerini yerine getirmemesi, yani hareketsiz kalması da ihlal iddiasına dayanak oluşturabilir.

İkincillik ilkesi

Temel hakların korunması öncelikle idarenin ve derece mahkemelerinin görevidir. Anayasal denetim, bu imkânlar tüketildikten ve sonuç alınamadıktan sonra devreye girer. İkincillik ilkesi yalnızca sıralamayı değil, incelemenin derinliğini de belirler: ulusal merciler ihlal iddiasını gerçekten ele almış ve gerekçeli biçimde karşılamışsa, aynı tartışmanın baştan yapılması beklenmez.

Kapsam dışında kalan başvurular

Anayasa'da yer almayan ya da Sözleşme kapsamına girmeyen taleplere ilişkin başvurular, doğrudan bir kanun hükmüne yöneltilen soyut şikâyetler ve yalnızca sonucun beğenilmemesine dayanan başvurular kapsam dışında kalır. Yasama işlemleri ile düzenleyici idari işlemlere karşı doğrudan başvuru da kural olarak mümkün değildir; bu işlemlerin uygulanmasından doğan somut bir müdahalenin gösterilmesi gerekir. Bu sayfadaki anlatım genel bilgilendirme amacı taşır; her başvuru kendi olgu örgüsü ve karar geçmişi içinde ayrıca değerlendirilir.

Bireysel başvurunun esası incelenmeden önce üç eşik aşılır: kişi, konu ve süre bakımından yetki ölçütleri. Bunlardan herhangi birinin karşılanmaması hâlinde başvuru, esasa geçilmeden sonuçlandırılabilir. Bu nedenle hazırlık yalnızca ihlal anlatımına değil, bu eşiklerin dosyadaki karşılığının gösterilmesine de yer verir.

Kişi bakımından ölçüt, başvurunun güncel ve kişisel bir mağduriyete dayanmasını gerektirir. Başvurucunun ihlalden doğrudan etkilenmiş olması, yani soyut bir sakınca değil kendi hukuki durumuna yansıyan bir müdahale göstermesi beklenir. Kamu tüzel kişileri kural olarak bu yola başvuramaz; özel hukuk tüzel kişileri ise yalnızca tüzel kişiliğe ait haklar yönünden başvurabilir. Ölüm hâlinde yakınların başvurabildiği sınırlı durumlar ile hakkın kişiye sıkı sıkıya bağlı olup olmadığı ayrıca değerlendirilir.

Konu bakımından ölçüt, ileri sürülen hakkın hem Anayasa'da hem de Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Türkiye'nin taraf olduğu ek protokoller kapsamında bulunmasını arar. Bu kesişimin dışında kalan talepler, haklı görülse dahi bu yolun konusu olmaz. Ayrıca müdahalenin bir kamu gücü kullanımından kaynaklanması gerekir; özel kişiler arasındaki ilişkiler ancak bunlara ilişkin yargı kararları üzerinden gündeme gelebilir.

Süre bakımından ölçüt ise başvurunun kanunda öngörülen süre içinde yapılmasını gerektirir. Süre kural olarak nihai kararın tebliğinden, tebliğ öngörülmeyen hâllerde ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren işler. Mücbir sebep ya da ağır hastalık gibi haklı bir engelin bulunduğu hâllerde, engelin kalkmasından sonra ve gecikmeye ilişkin mazeret belgelendirilerek başvuru yapılabilmesi öngörülmüştür. Bu nedenle sürenin hangi tarihte başladığını gösteren kayıtların dosyaya eklenmesi ilk adımlardandır.

Üç ölçüt karşılansa dahi başvuru, kabul edilebilirlik incelemesinde ayrıca değerlendirilir. Anayasal ve kişisel önemden yoksun bulunan, açıkça dayanaktan yoksun görülen ya da başvuru hakkının kötüye kullanıldığı sonucuna varılan başvurular esasa geçilmeden reddedilebilir. Aynı konuda daha önce karar verilmiş olması da bu aşamada gözetilir. Şartların birlikte değerlendirildiği düşünüldüğünde, başvurunun hangi eşiği nasıl karşıladığının baştan gösterilmesi hazırlığın çekirdeğini oluşturur.

İç hukuk yollarının tüketilmesi, ihlal iddiasının önce ulusal merciler önünde ileri sürülmesini ve bu mercilere giderim imkânı tanınmasını ifade eder. Kural, ikincillik ilkesinin doğal sonucudur: temel hakların korunması öncelikle idarenin ve derece mahkemelerinin görevidir; anayasal ve uluslararası denetim ancak bu imkânlar sonuç vermediğinde devreye girer.

Tüketilmesi beklenen yollar, başvurulabilir ve etkili olanlardır. Bir yolun etkili sayılabilmesi için erişilebilir olması, iddia edilen ihlali giderme yeteneği taşıması ve makul bir başarı imkânı sunması aranır. Sonuç vermeyeceği açık olan ya da uygulamada işlemediği görülen yolların tüketilmesi beklenmez; bununla birlikte bu değerlendirme başvurucunun kişisel kanaatine değil, dosyadaki somut verilere dayanır.

Tüketme yalnızca biçimsel bir gereklilik de değildir. Yolun süresinde ve usulüne uygun kullanılmış olması gerekir; süresi geçirildiği için incelenmeyen bir kanun yolu tüketilmiş sayılmaz. Aynı şekilde ihlal iddiasının içerik olarak da ulusal mercilere sunulmuş olması beklenir. Derece mahkemesi önünde hiç dile getirilmemiş bir şikâyetin sonradan ilk kez ileri sürülmesi, bu ölçüt bakımından sorun oluşturabilir.

Bazı durumlarda tüketilecek bir yol bulunmaz. Devam eden ve uzun süren yargılamalar, etkili bir soruşturma yürütülmediği iddiası ya da kanunda karşılığı olmayan bir müdahale gibi hâllerde, olağan yolun bulunmadığı veya işlemediği ayrıca ortaya konur. Ulusal düzeyde kurulan tazminat komisyonu benzeri özel başvuru mekanizmalarının kapsamına giren şikâyetlerde ise önce bu mekanizmaların işletilmesi gündeme gelebilir.

Uluslararası aşama bakımından da aynı ilke geçerlidir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi önünde, Türkiye bakımından bireysel başvuru yolu kural olarak tüketilmesi gereken etkili bir iç hukuk yolu kabul edilmektedir. Ulusal aşama tamamlanmadan yapılan başvurular kabul edilebilirlik incelemesinde bu gerekçeyle sonuçsuz kalabilir. Hangi yolun tüketildiğinin karar örnekleriyle gösterilmesi, bu nedenle başvuru dosyasının ayrılmaz parçasıdır.

Başvuru, Anayasa Mahkemesinin belirlediği form üzerinden yapılır. Form; ihlal edildiği ileri sürülen hakkın, olayların, tüketilen yolların ve talebin belirli bir düzen içinde gösterilmesini sağlar ve ekleriyle birlikte tek bir bütün oluşturur. Başvurunun doğrudan mahkemeye sunulması mümkün olduğu gibi, kanunda gösterilen diğer birimler aracılığıyla iletilmesi de öngörülmüştür.

İlk aşama ön incelemedir: şekil şartları, eklerin tamlığı ve başvurunun süresinde yapılıp yapılmadığı değerlendirilir. Eksiklik saptandığında tamamlanması için süre verilebilir; verilen süre içinde giderilmeyen eksiklikler başvurunun incelenmemesi sonucunu doğurabilir. Bu nedenle formun boş bırakılmaması ve her iddianın dosyadaki karşılığının gösterilmesi önem taşır.

Ardından kabul edilebilirlik incelemesi gelir. Bu aşamada başvurunun konu, kişi, yer ve zaman bakımından yetki ölçütlerini karşılayıp karşılamadığı ile açıkça dayanaktan yoksun olup olmadığı ele alınır. Kabul edilebilir bulunan başvurularda esas incelemesine geçilir; gerekli görüldüğünde ilgili kamu kurumundan görüş istenir ve başvurucuya bu görüşe karşı beyanda bulunma imkânı tanınır.

Yaşam hakkı ile kötü muamele yasağı gibi ağır ve giderilemez sonuçların doğabileceği durumlarda tedbir kararı verilmesi istenebilir. Tedbir talebi, ciddi bir tehlikenin somut biçimde ortaya konmasına bağlıdır ve başvurunun esasına ilişkin bir değerlendirme anlamına gelmez. Benzer nitelikteki çok sayıda başvuruda ise pilot karar usulü gibi yöntemlerle yapısal sorunun kaynağına işaret edilebilir.

Esas incelemesi sonunda ihlal bulunduğuna ya da bulunmadığına karar verilir. İhlal kararında, ihlalin ve sonuçlarının nasıl giderileceği de gösterilir; gerekli görüldüğünde yeniden yargılama yapılmak üzere dosya ilgili mahkemeye gönderilir. Kararların bir bölümü Resmî Gazete'de yayımlanır ve mahkemenin karar bilgi bankası üzerinden erişime açılır; bu erişim, benzer başvurularda beklentinin gerçekçi biçimde kurulmasına yardımcı olur.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi; Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Türkiye'nin taraf olduğu ek protokollerde güvence altına alınan hakların ihlal edildiği iddialarını inceler. Denetimin muhatabı devlettir; başvuru kişiler arasındaki bir uyuşmazlığa değil, devletin sorumluluğuna yöneliktir. Mahkeme bir üst derece mercii de değildir: ulusal kararların yerine geçerek yeniden hüküm kurmaz.

Başvuru, mahkemenin öngördüğü form ve ekleriyle yapılır ve doğrudan mahkemeye iletilir. Formun eksiksiz doldurulması, şikâyetin dayandığı hakkın ve olayların açıkça gösterilmesi ile tüketilen iç hukuk yollarına ilişkin karar örneklerinin sunulması beklenir. Başvurunun Sözleşmede ve mahkeme kurallarında öngörülen süre içinde yapılması gerekir; süre kural olarak iç hukuktaki nihai karardan itibaren işler.

Kabul edilebilirlik incelemesi burada da belirleyicidir. İç hukuk yollarının tüketilmemesi, süre koşulunun karşılanmaması, aynı konunun daha önce incelenmiş olması, başvurunun açıkça dayanaktan yoksun bulunması ya da başvurucunun önemli bir zarara uğramamış sayılması gibi gerekçelerle başvurular esasa geçilmeden sonuçlandırılabilir. Türkiye bakımından, Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yolunun tüketilmiş olması bu incelemede aranır.

Yargılama kural olarak yazılı yürütülür ve mahkemenin resmî dilleri kullanılır; başlangıç aşamasındaki yazışmaların taraf devletin resmî dilinde yapılabilmesi öngörülmüştür. Mahkeme gerekli gördüğünde başvuruyu hükûmete bildirir ve görüş ister; taraflara dostane çözüm imkânı da sunulabilir. Ağır ve geri dönülemez zarar tehlikesi bulunan hâllerde geçici tedbir talebinde bulunulması mümkündür.

İnceleme sonunda ihlal bulunup bulunmadığına karar verilir; ihlal hâlinde adil tazmine hükmedilebilir. Kararların gereklerinin yerine getirilmesi, Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesinin denetiminde izlenir. Kararlar iç hukuktaki bir hükmü doğrudan ortadan kaldırmaz; ancak yargılamanın yenilenmesi gibi yolların işletilmesine dayanak oluşturabilir ve idari uygulamaların gözden geçirilmesini gerektirebilir.

İhlal kararı çoğu zaman sürecin sonu değil, yeni bir aşamanın başlangıcıdır. Karar yalnızca ihlalin varlığını tespit etmekle kalmaz; ihlalin ve sonuçlarının nasıl ortadan kaldırılacağını da gösterir. Amaç, mümkün olduğu ölçüde ihlalden önceki duruma dönülmesidir.

Giderim birden çok biçimde gündeme gelebilir. İhlalin kaynağı bir yargı kararı ise yeniden yargılama yapılmak üzere dosyanın ilgili mahkemeye gönderilmesine karar verilebilir; yeniden yargılamada mahkeme, ihlal kararındaki değerlendirmeleri gözeterek yeni bir karar kurar. Yeniden yargılamada hukuki yarar bulunmayan hâllerde ise tazminata hükmedilmesi ya da ihlalin tespitiyle yetinilmesi söz konusu olabilir.

Bazı ihlaller tek bir dosyayla sınırlı değildir. Kaynağında bir mevzuat hükmü ya da yerleşik bir uygulama bulunduğunda, kararda yapısal soruna işaret edilerek benzer başvuruların önlenmesi amaçlanabilir. İdarenin ve yargı mercilerinin bu kararları gözetmesi, aynı sorunun tekrar tekrar başvuruya konu olmasını azaltır.

Uluslararası aşamada ihlal kararının gereklerinin yerine getirilmesi ayrı bir izleme sürecine tabidir. Adil tazminin ödenmesi, başvurucu yönünden bireysel önlemlerin alınması ve gerektiğinde genel önlemlerin hayata geçirilmesi bu kapsamda değerlendirilir. Ceza yargılaması ile diğer yargılama türleri bakımından yargılamanın yenilenmesi talebi de kanunda öngörülen koşullar çerçevesinde gündeme gelebilir.

Başvurunun reddedilmesi hâlinde ise kararın gerekçesi sonraki adımların belirlenmesinde yol gösterir: eksikliğin usule mi yoksa esasa mı ilişkin olduğu, kalan bir imkânın bulunup bulunmadığını ortaya koyar. Bu değerlendirmenin gecikmeden yapılması, süreye bağlı hakların korunması bakımından önem taşır. Kararların ne anlama geldiği ve hangi adımın uygun olabileceği her dosyanın kendi koşulları içinde ayrıca ele alınır.