Borçlar Hukuku

Borçlar hukuku, kişiler arasındaki borç ilişkilerinin genel çerçevesini kuran alandır. Buradaki borç kavramı yalnızca para borcunu değil, bir tarafın diğerine karşı üstlendiği her türlü edimi anlatır. İlişkinin iki ucu bulunur: edimi isteme yetkisini taşıyan alacaklı ile edimi yerine getirmekle yükümlü borçlu. Aynı ilişkide bir kişinin hem alacaklı hem borçlu konumunda olması da olağandır; satış ilişkisinde satıcı bedeli isteyebilirken malı teslim etmekle yükümlüdür.

Genel hükümler ve özel sözleşme türleri

Alan iki katmanlı okunur. Genel hükümler; borcun nasıl doğduğunu, nasıl ifa edileceğini, ifa edilmemesinin sonuçlarını ve hangi yollarla sona ereceğini bütün ilişkiler bakımından düzenler. İkinci katmanda satış, kira, eser, vekâlet ve kefalet gibi belirli sözleşme türlerine özgü kurallar yer alır. Bir uyuşmazlıkta önce özel bir kuralın bulunup bulunmadığına bakılır; özel kural yoksa genel hükümler devreye girer. Bu nedenle ilişkinin doğru adlandırılması, uygulanacak kuralların belirlenmesi bakımından da önem taşır.

Sözleşmenin kurulması ve şekli

Sözleşme, tarafların karşılıklı ve birbirine uygun irade açıklamalarıyla kurulur. Kural olarak şekle bağlı değildir; sözlü olarak ya da yazışmalar üzerinden de kurulabilir. Bununla birlikte kanun bazı işlemler için yazılı ya da resmî şekil arar ve bu hâllerde şekle uyulmaması işlemin geçerliliğini etkileyebilir. Şekil serbestisinin bulunduğu ilişkilerde dahi yazılılık ispat kolaylığı sağladığı için tercih edilir; hangi edimin hangi tarihte üstlenildiği çoğu zaman ancak kayıtlarla ortaya konabilir.

İfa ve sona erme

Borç kural olarak ifa ile sona erer; edimin kararlaştırılan yerde, zamanda ve içerikte yerine getirilmesi ilişkiyi tamamlar. İfa dışında da sona erme yolları vardır. İbra, yenileme, alacaklı ve borçlu sıfatlarının aynı kişide birleşmesi, takas ve borçluya yüklenemeyen sonraki imkânsızlık bunlar arasında sayılabilir. Zamanaşımının dolması ise borcu ortadan kaldırmaz; borçluya ödemeden kaçınabilme imkânı verir. Bu ayrımın pratik sonucu, süresi dolmuş bir borç için yapılan ödemenin kural olarak geri istenememesidir.

Birden çok tarafın bulunduğu ilişkiler

Bir borç ilişkisinde birden çok alacaklı ya da borçlu yer alabilir. Müteselsil borçlulukta alacaklı, borcun tamamını borçlulardan herhangi birinden isteyebilir; ödeyen borçlunun diğerlerine başvurması ise aralarındaki iç ilişkiye göre belirlenir. Kefalet ve benzeri güvence ilişkileri de asıl borcun yanında ayrıca ele alınır. Bu sayfadaki anlatım genel bilgilendirme amacı taşır; her ilişki kendi sözleşme metni, yazışmaları ve somut koşulları içinde ayrıca değerlendirilir.

Bir borcun nereden doğduğu, teknik bir sınıflandırmadan ibaret değildir; talebin nasıl kurulacağını ve neyin ispat edileceğini belirler. Kaynaklar üç ana başlıkta toplanır.

Sözleşme

En yaygın kaynak, tarafların kendi iradeleriyle kurdukları sözleşmedir. Burada borcun içeriğini büyük ölçüde taraflar belirler; kanun ise sınırları çizer ve boşlukları doldurur. Sözleşmeye dayanan bir talepte önce ilişkinin kurulduğu, ardından edimin kararlaştırıldığı gibi yerine getirilmediği ortaya konur. Yazılı metnin bulunması bu iki adımı kolaylaştırır; metin yoksa yazışmalar, faturalar ve fiilî uygulama birlikte değerlendirilir.

Haksız fiil

İkinci kaynak, taraflar arasında önceden bir ilişki bulunmasa dahi doğabilen haksız fiildir. Burada borcu doğuran şey bir anlaşma değil, hukuka aykırı bir davranışla başkasına zarar verilmesidir. Talebin konusu doğrudan zararın giderilmesidir; bu nedenle ağırlık, zararın kapsamının ve olayla bağlantısının ortaya konmasındadır.

Sebepsiz zenginleşme

Üçüncü kaynakta ne bir anlaşma ne de hukuka aykırı bir davranış bulunur. Bir malvarlığı değeri, geçerli bir sebep olmaksızın bir kişiden diğerine geçmiştir. Burada amaç zararın giderilmesi değil, haklı bir sebebe dayanmayan kazanımın geri verilmesidir.

Bu üç kaynağın yanında kanunun doğrudan öngördüğü yükümlülükler ile vekâletsiz iş görme gibi kurumlar da borç doğurabilir. Uygulamada aynı olay birden çok kaynağa dayanabilir; örneğin bir sözleşme ilişkisi içinde gerçekleşen davranış, aynı zamanda haksız fiil oluşturabilir. Böyle hâllerde hangi çerçevenin seçileceği, ispat kolaylığı ve süreler bakımından farklı sonuçlar doğurabildiğinden ayrıca değerlendirilir.

Haksız fiil sorumluluğu, aralarında sözleşme bulunmayan kişiler arasında da tazminat yükümlülüğü doğurabilen çerçevedir. Değerlendirme genellikle dört unsur üzerinden yürür: hukuka aykırı bir davranışın bulunması, bir zararın doğması, davranış ile zarar arasında bağlantı kurulması ve davranışın kusurlu olması.

Hukuka aykırılık, bir kişinin malvarlığına ya da kişilik değerlerine yönelik davranışın hukuk düzenince korunan bir yararı ihlal etmesini anlatır. Zarar ise malvarlığında meydana gelen azalma ya da elde edilemeyen kazanç biçiminde ortaya çıkabileceği gibi, kişilik değerlerine yönelik ihlallerde manevi zarar olarak da gündeme gelir. Bağlantı unsuru, zararın gerçekten o davranıştan doğup doğmadığı sorusuna karşılık gelir; araya giren başka bir olayın etkisi bu noktada tartışılır.

Kusur aranmayan hâller

Kanun bazı durumlarda kusur aranmaksızın sorumluluk öngörür. Bir kişinin çalıştırdığı kimselerin verdiği zararlardan, gözetimi altındaki kişilerin davranışlarından, hayvanın verdiği zarardan ya da yapı malikinin durumundan doğan sorumluluklar bu kapsamda anılabilir. Tehlike doğuran işletmeler bakımından da benzer bir yaklaşım söz konusudur. Bu hâllerde tartışma kusurdan çok, sorumluluğun kime ait olduğu ve öngörülen özen yükümlülüğünün yerine getirilip getirilmediği üzerinde yoğunlaşır.

Tazminatın belirlenmesi

Tazminatın kapsamı, zararın niteliğine ve tarafların durumuna göre belirlenir. Zarar görenin olayın doğmasına ya da büyümesine katkısı, tazminatın indirilmesi sonucunu doğurabilir. Bedensel zararlarda tedavi giderleri, çalışma gücünün azalmasından doğan kayıplar ve iyileşme süresindeki kazanç kaybı ayrı kalemler olarak ele alınır. Ölüm hâlinde ise cenaze giderleri ile desteğini yitirenlerin talepleri gündeme gelir.

Zarara birden çok kişinin birlikte yol açması hâlinde bu kişilerin müteselsil sorumluluğu söz konusu olabilir; zarar gören, talebini bunlardan birine yöneltebilir. Haksız fiile dayalı taleplerde zamanaşımı, zararın ve sorumlunun öğrenilmesinden itibaren işleyen bir süre ile fiilin gerçekleştiği andan itibaren işleyen daha uzun bir süre birlikte değerlendirilerek belirlenir; ayrıca aynı fiil suç oluşturuyorsa daha uzun süreler gündeme gelebilir.

Sebepsiz zenginleşme, bir kişinin malvarlığındaki artışın haklı bir sebebe dayanmadığı hâllerde iade yükümlülüğü doğuran kurumdur. Buradaki amaç zararın giderilmesi değil, dayanaksız kazanımın geri verilmesidir. Değerlendirme dört soru üzerinden yürür: bir zenginleşme var mıdır, buna karşılık bir malvarlığında azalma doğmuş mudur, ikisi arasında bağlantı kurulabilir mi ve zenginleşme haklı bir sebebe dayanmakta mıdır?

Uygulamada en sık karşılaşılan görünüm, borçlu olunmayan bir edimin yerine getirilmesidir. Ödemenin yanlış kişiye yapılması, aynı borcun ikinci kez ödenmesi ya da hiç doğmamış bir borç için ödeme yapılması bu kapsamda ele alınabilir. Sonradan ortadan kalkan bir sebebe dayanılarak yapılan kazanımlar ile gerçekleşmeyeceği anlaşılan bir sebep için yapılan edimler de aynı çerçevede değerlendirilir.

Kurumun ikincil niteliği

Sebepsiz zenginleşme, elde başka bir talep imkânı bulunmadığında devreye giren tamamlayıcı bir yoldur. Aynı olay için sözleşmeye dayanan bir talep ileri sürülebiliyorsa, kural olarak önce o çerçeve değerlendirilir. Bu nedenle bir iade isteminde ilk adım, taraflar arasında geçerli bir sözleşme ilişkisinin bulunup bulunmadığının belirlenmesidir.

İadenin kapsamı

İade yükümlülüğünün sınırı, zenginleşmenin talep anında ne ölçüde devam ettiğine bağlıdır. Kazanımı elinde tuttuğunu bilmeyen ve bilmesi de beklenemeyecek olan kişi, elinden çıkardığı ölçüde iadeden kurtulabilir. Buna karşılık iade yükümlülüğünü bilerek hareket eden kişinin sorumluluğu daha geniştir. Bilerek ve borçlu olmadığını bilerek yapılan ödemelerin geri istenmesi ise kanunda sınırlanmıştır; bu nedenle ödeme sırasında çekince konulup konulmadığı ayrı bir tartışma başlığı hâline gelebilir. Bu tür istemlerde zamanaşımı, iade hakkının öğrenilmesinden itibaren işleyen kısa bir süre ile zenginleşmenin doğduğu andan itibaren işleyen daha uzun bir süre birlikte gözetilerek değerlendirilir.

Borcun zamanında yerine getirilmemesi tek bir sonuca bağlanmaz; hangi kuralın uygulanacağı, gecikmenin niteliğine ve edimin hâlâ yerine getirilebilir olup olmamasına göre değişir.

Muacceliyet ve temerrüt

Bir borcun istenebilir hâle gelmesine muacceliyet denir. Muaccel bir borç ödenmediğinde, borçlunun temerrüde düşmesi için kural olarak alacaklının ihtarda bulunması aranır. Tarafların belirli bir gün kararlaştırdığı ya da vadenin sözleşmeden anlaşıldığı hâllerde ise ihtara gerek kalmaksızın temerrüdün doğması gündeme gelebilir. Temerrüdün hangi anda doğduğu, gecikme faizinin başlangıcı bakımından belirleyicidir; para borçlarında faiz oranı sözleşmede kararlaştırılmamışsa kanuni orana göre belirlenir ve ticari işlerde farklı bir oran uygulanabilir. Faizi aşan bir zararın doğduğu ileri sürülüyorsa, bu zararın ayrıca ortaya konması beklenir.

Alacaklının seçimlik hakları

Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde borçlu temerrüde düştüğünde alacaklı, kural olarak uygun bir süre tanır. Bu süre sonuçsuz kalırsa; ifayı ve gecikmeden doğan zararın giderilmesini istemek, ifadan vazgeçerek borcun yerine getirilmemesinden doğan zararın karşılanmasını istemek ya da sözleşmeden dönmek seçenekleri gündeme gelebilir. Hangi seçeneğin kullanıldığının karşı tarafa açıkça bildirilmesi beklenir; sonradan yön değiştirilmesi tartışma doğurabilir.

İfa imkânsızlığı

Edimin yerine getirilmesi sonradan imkânsız hâle gelmişse, ayrımın merkezinde bu sonucun borçluya yüklenip yüklenemeyeceği bulunur. Borçluya yüklenemeyen bir imkânsızlıkta borç sona erer ve karşılıklı ilişkilerde alınanların geri verilmesi gündeme gelir. Borçluya yüklenebilen imkânsızlıkta ise borç, tazminat yükümlülüğüne dönüşür. Edimin bir bölümünün imkânsız hâle geldiği ya da ifanın aşırı derecede güçleştiği durumlar da ayrıca değerlendirilen başlıklardır.

Cezai şart

Taraflar, aykırılık hâlinde ödenecek bedeli önceden kararlaştırabilir. Bu kayıt, zararın ispatı tartışmasını sadeleştirir; ancak metnin hangi aykırılığa bağlandığı, ifa ile birlikte mi yoksa ifanın yerine mi istenebileceği ve cezayı aşan zararın ayrıca talep edilip edilemeyeceği yazımdan okunur. Aşırı bulunan cezanın indirilmesine imkân veren düzenlemeler hukukumuzda yer alır; bununla birlikte bu tartışmanın seyri somut ilişkiye göre değişir. Alacaklının kendi yükümlülüğünü yerine getirmemesi hâlinde ise alacaklı temerrüdü gündeme gelebilir; bu durumda borçlunun tevdi ve benzeri imkânları ayrıca değerlendirilir.

Bir alacağın var olması, her zaman ileri sürülebileceği anlamına gelmez. Zamanaşımı, belirli bir süre geçtikten sonra borçluya ödemeden kaçınabilme imkânı tanıyan kurumdur. Süre dolduğunda borç kendiliğinden ortadan kalkmaz; borçlu bu durumu ileri sürmezse talep incelenmeye devam eder. Bu nedenle zamanaşımı, hâkim tarafından resen gözetilmeyen ve ilgilisince ileri sürülmesi gereken bir savunma olarak değerlendirilir.

Sürenin işlemesi, kesilmesi ve durması

Süre kural olarak alacağın muaccel olduğu andan itibaren işlemeye başlar. Kanun, farklı alacak türleri için farklı süreler öngörür; kira, ücret ve dönemsel edimler gibi kalemler ile genel nitelikteki alacaklar aynı sürelere tabi olmayabilir. Borcun ikrar edilmesi, kısmi ödeme yapılması, faiz ödenmesi, dava açılması ya da icra takibine geçilmesi gibi işlemler süreyi kesebilir; kesilme hâlinde süre baştan işlemeye başlar. Bazı ilişkilerde ise sürenin işlemesi durur ve durma sebebi ortadan kalktığında kaldığı yerden devam eder. Sürelerin sözleşmeyle değiştirilmesi kanunla sınırlanmıştır; bu nedenle metinlerdeki süre kayıtları ayrıca incelenir.

Alacağın devri

Alacaklı, kural olarak borçlunun rızasını almaksızın alacağını üçüncü bir kişiye devredebilir. Kanun, kişiye sıkı sıkıya bağlı olmayan alacaklar için bu imkânı tanır; devrin geçerliliği ise yazılı şekle bağlıdır. Devrin borçluya bildirilmesi geçerlilik koşulu olmasa da uygulamada belirleyicidir: bildirimden önce iyiniyetle önceki alacaklıya yapılan ödeme borcu sona erdirebilir. Devirle birlikte borçlunun konumu ağırlaşmaz; devirden önce mevcut olan savunmalar yeni alacaklıya karşı da ileri sürülebilir.

Borcun üstlenilmesi

Alacak tarafındaki değişikliğin aksine, borçlu tarafındaki değişiklik alacaklının onayına bağlıdır. Bir kişinin borcu üstlendiğini bildirmesi iç ilişkide sonuç doğursa da, alacaklı onay vermedikçe eski borçlunun sorumluluğu devam eder. Bir işletmenin ya da malvarlığının devri gibi hâllerde ise devralanın sorumluluğuna ilişkin özel kurallar ayrıca değerlendirilir.

İbra ve mutabakat

Taraflar, borcun sona ermesi konusunda anlaşarak da ilişkiyi kapatabilir. İbra, alacaklının alacağından vazgeçmesini ifade eder ve kapsamı metnin yazımıyla belirlenir. Geniş yazılmış bir kayıt, imza tarihinde bilinmeyen taleplere de etki edebileceğinden; hangi dönemin, hangi kalemlerin kapsandığı ve saklı tutulan bir hak bulunup bulunmadığı imzadan önce netleştirilebilir.